Osnowni polojenia w Tranzakcionnia Analiz
Claude Steiner, Chair.
August 2000
Translated by
Galina Radeva
Tranzakcionniat analize
- lesna za razbirane sofisticirana psihologicheska teoria
za misleneto, chuwstwata i powedenieto na horata;
- sawremenna i efektiwna sistema za psihoterapia,
obuchenie, organizacionen, socio-kulturalen analiz i socialna psihiatria.
AZ-SASTOIANIA I TRANZAKCII. Wzaimootnosheniata mejdu
horata se narichat tranzakcii. Wsiaka tranzakcia se sastoi ot dve chasti:
stimul i otgowor. Indiwidualnite tranzakcii sa chast ot po-goliama mreja.
Niakoi ot tezi tranzakcionni mreji i posledici mogat da badat direktni,
produktiwni, i zdrawoslowni ili mogat da sa prikriti, razrushitelni,
nezdrawoslowni. Obshtuwaneto mejdu horata se osashtestwiawa ot edno ot trite
razlichni Az-sastoiania. Az-sastoianieto e specifichen nachin na mislene,
chuwstwane i powedenie. Proizhodat na wsiako Az-sastoianie se swarzwa sas
specifichna oblast na mozaka. Horata mogat da deistwat ot tiahnoto
Az-sastoianie Roditel, ili ot tiahnoto Az-sastoianie Dete ili ot tiahnoto
Az-sastoianie Wazrasten. Waw wseki moment komunikaciata tragwa ot edno, ot tezi
tri Az-sastoiania.
DETETO. Nie deistwame kato deteto, koeto niakoga sme
bili, kogato sme w Az-sastoianie Dete. Nie deistwame, nie mislim, chuwstwame,
gledame, slushame, reagirame, taka kakto, tri ili pet ili dewet godishnoto
dete, koeto sme bili. Az-sastoianiata sa realno funkcionirahsti sastoiania na
nahseto sashtestwuwane, a ne socialni roli. Kogato Deteto mrazi ili obicha,
kogato e impulsiwno, spontanno ili igriwo towa e t.n. Estestweno Dete. Kogato e
razsadliwo, izobretatelno ili fantazira, to se naricha Malak Profesor. Kogato e
plashliwo, winowno, zasrameno, to se naricha Adaptiwno Dete. Deteto ima swoite
chuwstwa: strah, obich, gniaw, zabawlenie, taga, sram i t.n. Deteto chesto e
obwiniawano, che e iztochnik na griji, zashtoto e nasocheno kam sebe si,
emocionalno, wlastno i se saprotiwliawa na natiska, koito saprowojda
izrastwaneto mu. W Tranzakcionnia analiz (TA) Deteto e iztochnik na
tworchestwo., zabawlenie; prodaljenie na roda; osnowen iztochnik na obnowlenie
na jiwota. Deteto moje da bade nabludawano, kakto pri decata za dalag period ot
wreme, taka i pri wazrastnite, w sluchaite, kogato te se weseliat ili spontanno
reagirat na sportni sreshti. Deteto shte se poiawi za kratak period ot wreme
pri drugi situacii kato oficialni pregowori, uchebni zaniatia ili seriozni
diskusii, kadeto proiawata mu ne e priemliwa. Nai-nejelatelnata forma na
Az-sastoianieto Dete e kogato izcialo dominira jiwota na indiwida, kato w tezi
sluchai chowek ima seriozni emocionalni narushenia I negowoto obarkano,
depresirano, ludo i wmaniacheno Dete shte go wodi kam samorazrushenie sas
swoeto bezkontrolno powedenie. Deteto, w sluchaite na hora, pretarpeli
neprejalima zaguba, moje da izglejda za dalgo wreme depresirano i pechalno.
RODITEL. Roditeliat e kato magnetofonna lenta. Towa
e kolekcia ot prezapisania, sadarjashti, predubedeni predpisania za jiweene. W
Az-sastoianie Roditel chowek misli, chuwstwa, darji se, taka, kakto, edin ot
roditelite mu ili niakoi, koito e zaemal tiahnoto miasto. Roditeliat reshawa
bez da obosnowawa, kak da se reagira w dadena situacia, kakwo e dobro ili losho
i kak horata triabwa da jiweiat. Roditeliat otsajda za ili protiw i moje bi
kontrolira ili podpomaga. Kogato Roditeliat e kritikuwa, toi se naricha
Kritichen Roditel; kogato podomaga se naricha Obgrijwasht Roditel. Edno
Az-sastoianie moje da dominira w lichnostta i da izkliuchwa ostanalite dwe.
Kato primer za towa e izkliuchwaneto na Obgrijwashtia ili Kritichen Roditel,
koeto se sluchwa, kogato indiwidat e nesposoben da izpolzwa swoia Wazrasten ili
Dete. Takawa lichnost e w mnogo neblagopriatno polojenie, zashtoto za da bade
dobre funkcionirashto choweshko sashtestwo, wsichki Az-sastoiania triabwa da sa
na razpolojenie, kogato e neobhodimo. Pri funkcionirashto samo edno
Az-sastoianie Roditel, indiwidat triabwa da se lishsi ot predimstwata na swoeto
Dete i swoia Wazrasten i taka da izkluchi dwe treti ot swoia choweshki
potencial. Roditeliat izpolzwa stari “zapisi” za razreshawaneto na
problemi i sledowatelno e dwadeset i pet godini nazad waw wremeto /kato bi
moglo da se kaje 250 godini ili dori 2500 g. nazad waw wremeto/. Te sa polezni,
kogato niama dostapna informacia ot Wazrastnia ili niama wreme da dade, da
izmisli nepoznati dosega reshenia, bazirani na intuiciata, no na tezi reshenia
ne moje da se razchita taka, kakto na resheniata idwashti ot Wazrastnia.
WAZRASTEN. Ot Az-sastoianieto Wazrasten indiwidat
deistwa kato kompiutar. Toi operira s dannite, sabrani i sahraneni ili gi
izpolzwa waw wzemaneto na logichno obosnowani reshenia. W sastoianieto na
Wazrasten indiwidat izpolzwa logichnoto mislene pri reshwaneto na problemi,
kato ne dopuska emociite, idwashti ot Deteto ili Roditelia da wliaiat na
procesa. Ot towa horata mogat da zakluchat, che emociite ne sa neshto dobro. No
towa sma oznachawa, che wmesto da badesh racionalen i logichen e neobhodimo da
si sposoben da razgranichavash emociite si. Towa ne oznachawa, che nai-dobre e
da si racionalen i logichen prez cialoto wreme. Wsashnost, kakto izklucheniat
Roditel prawi choweshkata lichnost nezawarshena, taka i izklucheniata Wazrasten
ima umartwiawasht efekt warhu horata. Horata si kazwat: “Az sam wazrasten
i imam emocii!” i te sa prawi. Da badesh zlriala lichnost i da si porasnal
chowek, ne oznachawa da si w Az-sastoianie Wazrasten. Malkite deca sashto imat
swoia Wazrasten, kakto i dobre adaptiranite wazrastni izpolzwat swoia Roditel
ili Dete prez cialoto wreme. Wazrastniat operira s wsichki danni, s koito e
zahranen. Ako dannite sa aktualni, togawa otgoworite na Wazrastnia shte badat
sawremeni i po-efektiwni ot resheniata, koito Roditeliat prawi. Ako faktite sa
nekorektni, to kompiutara na Wazrastnia shte dade nekorekten otgowor. Mnogo
wajna funkcia na Roditelia e da predwidi rezultata i da izpolzwa dannite, koito
ima za da oceni efektiwnostta na powedenieto pri postigane na postawenite celi.
Tazi osnowana na faktite, oceniawashta funkcia e razlichna ot cennostno
baziranata funkcia za istinata. Poniakoga Wazrastnia izpolzwa informacia,
chiito iztochnik e Deteto ili Roditelia i koiato moje da ne e dostowerna. Towa
e poznato kato kontaminacia/zamarsiawane. Kogato kontaminiraneto idwa ot
Roditelia to se naricha predrazsadak. Kogato niakoi dopuska, che jena
predpochita da sledwa patia posochen ot maja, wmesto da wzema swoite sobstweni
reshenia, towa otiwa kam Wazrastnia ot Roditelua i e kontaminacia, tai kato e
priemane na fakt, bez da e prowerena negowata realnost. Sashtoto, priemane na
neprowerena informacia, moje da se nabludawa s informaciata, koiato zahranwa
Deteto i se naricha zablujdenie. Zablujdenieto, obiknoweno se osnowawa na
detskite strahowe ili nadejdi, s koito Wazrastnia se saglasiawa. Ako indiwidat
e ubeden, che moje da bade otrowen ot darjawata, towa weroiatno se osnowawa na
strahowete, idwashti ot negowoto Dete, koito Wazrastnia priema, wapreki, che
towa ne e podkrepeno s dokazatelstwa. Izkluchitelno wajen proces w
Tranzakcionnia analiz e dekontaminaciata na Wazrastnia.
GLASOWE W GLAWATA. Kakto wie shte si spomnite, che
Az-sastoianieto Roditel e kato magnetofonna lenta zapalnena s predreshawashti,
predrazsadachni, preprogramirani twardenia. Tezi zapisi mogat da badat
aktiwirani, dokato nie sme w sastoianie Wazrasten ili Dete i togawa nie mojem
da gi chuwame kato t.n. “glasowe w nashata glawa”. Roditelskite
zapisi mogat da sposobswat da se chuwstwash dobre ili zle, w zawisimost, dali
idwat ot Kritichen ili Obgrijwasht Roditel. W drugi lichnostni teorii wrednite
glasowe na Kritichnia Roditel sa izwestni kato jestoko super – ego,
negatiwno sebegoworene, kognitiwni ostataci, nisko samochuwstwie, watreshen
obwinitel ili katastrofichni ochakwania. Kritichniat Roditel moje da prawi
ironichni zabelejki kayo: “Ti si losh, glupaw, grozen, lud, bolen;
nakratko ti si obrechen, ne-OK”. Obgrijwashtia bashta obicha bezuslowno i
kazwa neshta kato:”Az te obicham”, “Ti si pobejdawasht”,
“Ti si umen”, “Ti si princesa” ili “Ti si
chudesen”. Kritichniat Roditel poniakoga kontrolira Deteto i ne pozwoliawa
to da se chuwstwa dobre. Ako Deteto iska da e obichano, Kritichnia Roditel
kazwa: “Ti ne go zaskujawash”. Ako Deteto iska da pokaje obichta si,
Kritichniat bashta moje da kaje “Towa ne e iskano”. Ako Deteto e
iadosano ot newaznagradena rabota, Kritichnia Roditel kazwa: “Towa e
naj-dobroto, koeto ti mojesh da naprawish, zashtoto si marzeliw”. Kogato
Deteto ima nowa ideia, i se protiwopostawia na ostariala gledna tochka,
Kritichniat Roditel moje da otgowori: “Triabwa da si lud da mislish
taka”. Kritichnia Roditel moje da naprawi horata da ne se chuwstwat dobre
/ ne OK/ kato gi prinujdawa da prawiat neshta, koito te ne iskat da prawiat i
koito sa sreshtu tehnite interesi. Pri preobladawane na Kritichnia Roditel,
horat mogat da se nauchat da razwiwat swoia Obgrijwasht Roditel, Wazrasten,
Estestweno Dete. Ot stoinostite na egogramata nie mojem da widim otnositelnata
sila na otdelnite Az-sastoinia na indiwida waw wseki moment. Towa e mnogo
uspeshen nachin da se pokaje, kak horata mogat da se promeniat i po specialno,
kak se namalliawa tehniat Kritichen Roditel i narastwa izpolzwaneto na
Obgrijwashtia Roditel, Wazrastnia ili Deteto.
TRANZAKCII: DOPALNITELNI, KRASTOSANI, SKRITI. Za
tranzakciite goworim, kogato edin indiwid obshtuwa s drug. Wsiaka tranzakcia se
osashtestwiawa ot stimul I otgowor. Tranzakciite mogat da idwat ot Roditel,
Wazrasten, Dete na indiwida I da sa nasocheni kam Roditel, Wazrasten I Dete na
drug. Dopalnitelni i Krastosani Tranzakcii. Dopalnitelni tranzakcii se
osashtestwiawat ot edno I sashti Az-sastoianie na wseki indiwid. Pri
krastosanite tranzakcii otgoworat e adresiran kam Az-sastoianie, razlichno ot
towa, ot koeto e otprawen stimulat. Komunikaciata mejdu dwama dushi moje da
prodalji dotogawa, dokato tranzakciite sa dopalnitelni. Krastosanite tranzakcii
sa wajni, zashtoto te prekaswat komunikaciata. Polezno e da se znae, che
Tranzakcionniat analiz pomaga da se razbere, kak i zashto komunikaciata
prekaswa. Prawiloto e, che “kogato prekaswaneto na komunikaciata se
sluchi, prichinata e realizirana krastosana tranzakcia. Mnogo wajen wid
krastosana reakcia e tranzakciata na obezceniawane. Tuk sreshtame chowek,
chiito otgowori, napalno prenebregwat tranzakcionnia stimul. Podceniawaneto ne
winagi e ochewidno, no winagi e razrushitelno za tozi, kam kogoto e nasocheno i
ako se powtaria moje seriozno da smuti poluchatelia i. Skriti tranzakcii.
Skritata tranzakcia waznikwa, kogato horata kazwat edno neshto, a imat predwid
drugi. Skritite tranzakcii sa baza na igrite i poradi towa, che sa
podwejdashti, lajliwi, te predstwliawat specialen interes. Te imat socilano
/otkrito/ i psihologicheski /skrito/ niwo. Wajno e da se znae, razlikata mejdu
socialnoto i prikrito niwo za da razberesh i da predpolojish, kakwo horata shte
prawiat. Prikritoto niwo obezpechawa poweche informacia ot otkritoto niwo.
Wajna prichina da kazwame edno, a da mislim drugo e, che nie osnowno se
sramuwame ot mislite i jelaniata na nasheto Dete i nashiat Roditel. Wapreki
towa, nie deistwame na osnowanie na tezi jelania i izkazwame onezi chuwstwa
makar, che se prestruwame, che prawim neshto drugo. Napr. , nie mojem da se
usmihwame sarkastichno, wmesto otkiro da izrazim swoia gniaw ili se strahuwame
da atakuwame otsreshnata strana, wmesto da priznaem nashite strahowe. Kogato
nie iskame wnimanie ili lubow, nie chesto se prestruwame, che ni e wse edno i
zaedno s towa, ie imame zatrudnenia da gi dadem ili da gi priemem. Wsashnost,
tai kato nashiat jiwot e taka pogalnat ot polowinchati istini i razocharowania,
moje da se sluchi za dalgo wreme da ne znaem kakwo wsashnost nasheto Dete iska.
Nie sashto ne ochakwame horata da badat absolutno chesti, taka che nie nikogaa
deistwitelno ne znaem, dali mojem da wiarwame na towa, koeto te kazwat.
Tranzakcioniat analiz okurajawa horata da badat chestni edin s drug, kakto i
pomejdu si po otnoshenie na tehnite jelania i chuwstwa, wmesto da se nechestni
i prikriti. Po tozi nachin horata mogat da otkriat, kakwo te iskat, kak da
popitat i ako e wazmojno, kak da go postignat.
LASKI. Polaskawaneto e priznanieto, koeto horata si
dawat edin na drug. Laskite imat jizneno wajno znachenie w choweshkia jiwot.
Bez tiah, kazwa Bern, “grabnachnia stalb se sbrachkwa”. Towa
oznachawa, che bebeto za da ostane jiwo se nujdae ot fizicheska laska.
Wazrastnite mogat i s po-mlako fizicheski pogalwania, tai kato te sa se
nauchili da si razmeniat werbalni laski: pozitiwni laski kato pohwalwane i
izraziawane na uwajenie; negatiwni kato otricatelni kritiki i podceniawane.
Obmianata na laska e edno ot nai-wajnite neshta, koito horata osashtestwiawat w
swoeto ejednewie.
IGRI. Sashnostn a strana na igrite e, che te sa
nechestna i prikrita razmiana na laski. Igrata se sastoi ot posledowatelni
serii ot skriti tranzakcii s nachalo, sreda, krai i finalno razplahstane.
Finalnoto razplahstane e skritata prichina, koiato motiwira igrachite da
uchastwat. Tranzakcionniat analiz se prewarna w shiroko izwestno poznanie prez
1960g. chrez nai-prodawanata kniga na E.Bern “Igrite, koito horata
igraiat”. W neia poluchawat ime takiwa populiarni w jiwota igri kato
“Pipnah te!”, “Haide, udari me!”, “Samo iskam da ti
pomogna.”. Napr., kogato Jenia igrae:”Zashto ne ti; Da, no” tia
moli za sawet ot niakoi, no otkazwa wsiako predlojenie, taka che wseki opit da
i se pomogne se prowalia. Towa e tipat razgowor, koito se powtaria otnowo i
otnowo, specialno w terapewtichnite grupi. Toi e nechesten i prikrit: na
socialno niwo, towa izglejda kato razgowor, pri koito edna lichnost ot
Az-sastoianie Wazrasten tarsi sawet ot edin ili poweche hora, koito sa sashto w
Az-sastoianie Wazrasten. Towa, koeto prawi tozi razgowor igra e, che nito edno
ot naprawenite predlojenia ne se priemat. Prichinata za towa e, che na
psihologichno i oshte poweche na smislowo niwo towa, koeto naistina se sluchwa
e , che Jenia moje i da se nujdae ot sawet, no towa ot koeto naistina se nujdae
sa laski. Tai kato tezi laski sa dawani po zaobikolen pat i ne se dostatachni,
kakto biha bili direktnite. Eto zashto, kraia na igrata ostawia usehstane za
podtiskahsta beznadejnost.
EKZITENCIALNI POZICII. W procesa na razwitie
identichnostta na horata se definira ot samite tiah, w rannite godini ot jiwota
im; kakaw e smisalat na tehnia jiwot I tiahnoto sashetswuwane. Niakoi hora
reshawat, che te sa OK i shte imat dobar jiwot, no mngo ot tiah reshawat, che
te ne sa OK I shte propadnat w niakoi moment. Towa ochakwane, koeto se osnowawa
na reshenieto, kakaw shte bade tehnia jiwot e tiahnata ekzistencialna pozicia.
Horata mogat da se chuwstwat OK ili ne-OK sas sebe si ili drugite, pri koeto se
oformiat chetiri ekzistencialni pozicii. “Az sam dobre, ti si dobre”.
“Az sam dobre, ti ne si dobre”, “Az ne sam dobre, ti si
dobre”. “Az ne sam dobre, ti ne si dobre”. Napr., w igrata
“ Zashto ne ti; Da, no” ekzistencialnaat pozicia na Jenia e
“nishto nikoga ne raboti “ taka, che igrata, koiato igrae waw wseki
moment podsilwa tazi pozicia I obiasniawa posledwalata depresia. Igrite sa
winagi igrani s ogowornost I interese za wseki uchastnik. Za da poddarja
swoiata ekzistencialna pozicia Jenia shte nameri hora, koito da igraiat tazi
igra s neia. Wsichki uchastnici w igrata sa ednakwo wajni i sa zainteresuwani
ot finalnoto zaplashtane. Kogato te uchsastwta w igrata, znaiat, che w kraia
shte propadnat. Te sashto se stremiat kam poluchawaneto na laski, no i ne se
iznenadwat, kogato Jenia otkazwa sawet i se chuwstwat deprimirani i iadosani w
rezultat na towa, che ne mogat da pomognat istinski na horata ili che horata ne
iskat da im se pomogne, koeto obiasniawa loshite chuwstwa kato sledstwie.
IKONOMIA NA LASKI. Edin ot neblagopriatnite aspekti
na Kritichnia Roditel e che toi se wodi ot seria prawila, na koito se
podchiniawat dawaneto I poluchawaneto na laski /Ne dawai, pomoli za, priemi ili
si dai laski/. Efektat ot tezi prawila, ikonomiata na laksi e, che horata se
predpazwat swobodno da si dawat laksi edin na drug I taka da se grijat za
swoiata potrebnost ot laski. Powecheto hora jiweiat w sastoianie na glad za
laski, pri koeto za da oceleat w tozi deficit na laski – sashto, kakto
horata stradashti ot glad - izpolzwat goliama chast ot wremeto I usiliata si
opitwaiki se da zadowoliat glada si. Pozitiwnite laski, poniakoga narichani
“topli puhcheta”, sashto kato dumite “Obicham te” dawa na
tozi, koito gi poluchawa useshtaneto, che e OK. Ima sashto negatiwni laski,
koito sa bolezneni formi na okazwane na wnimanie, sashto taka i sarkazma,
skastriane, udriane na plesnica, oskarblenie ili dumite: “Az te
mrazia”. Negatiwnite laski wodiat do towa, che poluchawashtia gi se
chuwstwa, zle ne-OK. I wapreki, che sa nepriatni negatiwnite laski sa wse pak,
forma na priznanie i predpazwat “grabanchnia stalb ot sbrahckwane”.
Poradi tazi prichina horata predpochitat da poluchawat pone negatiwni laksi,
otkolkoto da jiweat bez laski izobshto. Towa obiasniawa, zashto niakoi hora
izglejdat sklonni da priemat otnoshenia s drugite, koito sa naraniawashti, da
se ogorchat ot opredeleni wzaimootnoshenia s drugite. I towa e , ne zashtoto im
hareswa da badat naraniawani, a zashtoto kato ne mogat da poluchat polojitelno
priznanie, te predpochitat boleznenite negatiwni laski pred lipsata na laski
izobshto. Horata mogat da se nauchat da obmeniat laski swobodno, s otworeno
sarce, dawaiki i poluchawaiki laski, bez da se pritesniawat i se chuwswat
neudobno. Ralzichni laski se nrawiat na horata, kato wseki si ima swoe
specifichno jelanie. Ima mnogo widowe pozitiwni laski – fizicheksi ,
werbalni. Fizicheksite laksi mogat da badat pregradkata, celuwkata, pogalwane,
sila ili galiownost, seksapilnot, chuwstwenost ili prosto priatelstwo,
obgrijwane ili leka zakachka i t.n. Werbalnite laski mogat da badat za towa,
kak horata izglejdat – taihnoto lice, tialo, stoika, dwijenie ili za
tehnite lichnostni kachestwa inteligentnost, nejnost i chuwstwitelnost,
reshitelnost. Waw wseki cluchai, horata se nujdaiat i zaslujawat laski i ako gi
potarsiat, obiknoweno, shte nameriat niakoi, koito ima tohcno tezi laski, koito
i te sashto sa gotowi da dadat.
RITUALI, ZABAWLENIA, IGRI, INTIMNOST, RABOTA. Horata
izpolzwat pet nachina da strukturirat wremeto si , takae da poluchawat laski:
1. Ritualat e predwatelno ustanowen nacn za bmiana aski, na priznanie.
2.Zabawlenieto e predwaritelno ustanowen razgowor za dadena tema. Te sa
nai-ochewidni na kokteili, semeini sreshti. Edni ot nai-razprostrnenite sa:
Wremeto /”ne e li mnogo studeno”/, Pokolenia /”nawremeto beshe
po-doe”, Sport /“Kakwo stawa s “Belite”/, Droga /Triabwa li
marihuanat bade legalizirana/, Brak /”koise razwejda i s kogo”/. 3.
IGRITE sa serii ot skriti powtariashti se tranzakcii, s namerenie da se
postignat laski. Za sajelenie, laskite postignati w igra, w powecheto cluchai
sa negatiwni. 4. Intimnostta e direktna i moshtna obmiana na laski, za koito
horata jaduwat, no riadko postigat, zashtoto Deteto se plashi ot tiah zaradi
naraniawasht opit. Intimnostta ne e sashto kato seksa, wapreki, che chesto se
sluchwa w seksa. Seksat, moje sashto da bade i ritual, zabawlenie, igra,
rabota. 5. Rabotatat e deinost, koiato ima za rezultat niakkaw produkt. Dobrata
rabota ima za rezultat obmianata na laski, kato stranichen efekt. Intimnostta I
rabotata sa nai-udowletworiawashtite patishta za poluchawane na laski. Za
sajalenie, prodaljitelna intimnsot e trudno da se postigne. Zashtoto horata
chesto sa emocionalno neobrazownai i ne poluchawat nagradata za swoite zaslugi.
Za towa horata triabwa da pribiagwat do rituali, igri, zabawlenia, koito sa
po-sigurni, no i po-mlako udowletworiawashti formi za poluchawane na laksi.
Napr., brakat moje da bade bezkraina i otegchitelna seria ot rituali,
zabawlenia i igri. Chesto towa e zashtoto dwete strani jiweat na bazata jizneni
scenarii, lisheni ot laski, koito prechat na maja da bade emocionalen i
sposoben na intimnost, a jenata da e sposbna da polzwa swoia Wazrasten da tarsi
i namira libowta, koiato i e neobhodima.
GRADUSI. Igrite mogat da badat igrani na razlichni
stepeni. Napr., spomenatia primer na igrata “Zashto ne” i “Da,
no” e mekata forma /parwa stepen/ na igrata i e otnositelno bezobidna.
Tejkata forma /treta stepen/ na tazi igra moje da bade igrana ot edin
alkoholik, s “Da, no” na wseki sawet, dokraia na jiwota . Tretata
stepen na igrite dowejda do seriozno oshtetiawane.
ROLI. Razlichmnite hora igrajat razichni roli, w
igrite, koito igraiat. Ako niakoj e sklonen da igrae edna rolia, chesto
otkriwa, che igrae i drugi roli w igrata.. Ima razlichni roli, no tri sa
osnownite: Presledwach, Spasitel, Jertwa. Rodnini, barchni dwojki, rabotni
mesta, uchilishta, priiatelstwa, chesto se osnowawat na tezin roli. Trite roli
mogat da se podrediat w triagalnik, kojto iliustrira, kakwo se sluchwa.
DRAMATICHEN TRIAGALNIK. Dramatichniiat triagalnik
moje da bade iljustriran s igrata ”Pristrastenost”. Pri neja Jertwata
na pristrastenost, unijeniia, predubejdeniia, medicinska nebrjnost i dori na
policejsko nasilie tarsi I namira Spasitel. Spasiteiat igrae roliata kato se
opitwa da pomaga shtedro i wseotdajno, bez da se interisuwa, che
pristrasteniiat ne se interisuwa ot towa , che wsashtnost pristrasteniiat njama
namerenie da izostawi upotrebata na narkotici.. Sled znachitelen broj prowaleni
opiti, Spasiteliat se iadoswa I poema roljata na Presledwach, zapochwajki da
obwinjawa, oskarbjawa, prenebregwa ili nakazwa. W tozi moment pristrasteniiat
ot Jertwa se prewrashta w Presledwach kato kontraatakuwa, oskarbiawa, stawa
agresiwen i prawi srednoshtni skandali. Parwonachalniiat Spasitel, sega e
Jertwa w igrata. Tozi proces na smiana na rolite e Dramatichniiat triagalnik.
Za da se izbegne sazdawaneto na Dramatichen triagalnik w psihoterapiiata,
Tranzakcionniia analiz iziskwa piemaneto na dogowor, pri kojto lichnostta
opredelia kakwo po-specialno iska da lekuwa. Towa predpazwa I klienta I
terapewta: terapewtyt znae, kakwo tochno klientat iska, a klientat znae, kak
shte prodalji rabotata s terapewta I koga terapijata shte zawarshi. Waw wsichki
sluchai, naj-dobriiat nachin da se izbegnat rolite na Spasitel, Presledwach,
jertwa e da se ostane w Az-sastojanie Wazrasten..
SCENARII. Tranzakcionnite analitici priemat, che
powecheto hora w osnowata si sa OK i imat zatrudneniia samo zashtoto tehnite
roditeli / ili drugi wazrastni ili hora s wliianie/ im nalagat moshtni zabrani
i predpisanija s uwrejdasht za dalgo wreme efekt. Horata oshte w parwite godini
ot swoeto razwitie stigat do zakliuchenieto, che tehnija jiwot shte se razwiwa
po nachin, twarde predwidim: kratak, dalag, zdrawoslowen, shtastliw,
neshtasten, ugneten, buren, uspeshen, prowalen. Kogato zakluichenieto e, che
jiwotat shte bade neuspeshen ili oshtetiawasht, towa shte bade i jizneniiat
cenarij. Negowata shema e diagrama izpolzwana da iziasni razlichnite szenarii
na horata. W neia mojem da widim dwe roditelski figuri i tjahnoto potomstwo i
mojem da predstawim diagramata na tranzakcionnite poslaniia – zapowedi I
predpisaniia, koito sa prichinata, mladata lichnost da napusne originalnata si
OK poziciia I da ja zameni sas samooshtetjawashta ne-OK poziciia. Kogato
jiwotat se rakowodi ot scenarii, winagi iam periodi, w koito izglejda, che
lichnostta se opitwa da izbegne swoiata zla uchast. Tozi izglejdasht normalen
period ot jizneniia scenarii se naricha kontrascenarii. Kontrascenariiat e
aktiwen, kogato neshtastniat jiznen plan otstapwa pred po-shtastliw period.
Towa, razbira se e wremenno i kolapsira, dawajki pat na originalnalniia
scenarii. Towa, napr. za alkoholika e period na trezwenost, za depresiraniia
sas scenarii za samoubiistwo, towa e kratkiia period na shtastie, koito
neizbevno zawyrshwa, kogato predpisaniia scenarii wzeme nadmoshtie. W
diagramata na narkotichno zawisimiia Petar wijdame, che scenarijnoto
predpisanie: “Ne misli, a wmesto towa pii.”, wodi negowoto Dete kym
Deteto na negowiia bashta. Towa moshtno poslanie, dramatichno opredelia jiwota
na Petar; i toj go sledwa, zameniajki alkohola s narkotici s powtariashti se
epizodi na zawisimost prez junoshestwoto I mladejkata wazrast. Poslanieto na
kontrascenariia: “ne triabwa da piesh mnogo” go motiwira da
predpriema powtariashti se, no bezuspeshni opiti da namali upotrebata na
narkotici I towa e dwijenie kam Roditelia na Petar ot Roditelia na negowite
sobstweni roditeli. Scenariinoto poslanie: “Ne misli, a pii”
izprateno ot Dete kym Dete e mnogo po-moshtno ot poslanieto na kontrascenariia
za wazdarjane ot zloupotreba s narkotichni weshtestwa i koeto se dwiji ot
Roditel kam Roditel: towa e zashtoto poslaniiata na scenariia, obiknoweno
wzemat nadmpshtie, oswen ako lichnostta ne promeni swoia scenarii. Kogato
scenariiat ne se promeni, toj se predawa ot pokolenie na pokolenie kato
“goresht kartof”, ot wazrastnite kam decata kato neprekaswaema seriia
ot dezadaptiwni, toksichni powedencheski modeli.
RESHENIIA. Pri zdrawoslownoto roditelsko obkrajenie,
roditelite dawat bezuslowna podkrepa na swoite deca po otnoshenie na towa,
koeto te mogat da prawiiat. Kogato za roditelskata podkrepa, uslowie e
podchiniawaneto na deteto na tehnite zabrani I predpisaniia, decata wlizat w
scenarii. Scenariinite resheniia chesto se wzemat za da moje deteto da sledwa
roditelskite predpisaniia, dori, kogato te sa sreshtu negowite naj-wajni
interesi. I za da izbegne nakazanieto i kritikite, mladiiat chowek zamenia
awtonomiiata s roditelskata protekciia. Reshenieto wodi dotowa, che deteto
zamenia poziciiata “Az sam dobre” s poziciiata “Az ne sam
dobre”. Kak se stiga do reshenia, che drugite hora sa OK. Kogato horata
wzemat takiwa resheniia te moje bi se nujdaiat ot pomoshta na terapewt, da se
oswobodjat ot scenaria i da zapochnat awtonomen jiwot ili kakto kazwa Berne
“Zatwori shouto i se warni otnowo na patja”. Ako indiwidat e
podpomognat da se warni kam po-rannite si prejiwiawania, koito sa predizwikali
wzemaneto na reshenia, neobhodiimi za negowoto psihichesko i fizichesko
oceliawane prez daden period, sega, toj moje da wzeme nowo reshenie, poemajki
swoia pat, da se darji razlichno, da ima po-natatak palnocenen jiwot. Wazmojno
e, da se zabelejat kratki powedencheski posledowatelnosti, narecheni
miniscenarii, koito napodobjawat i usilwat scenaria. Fakt e, che wsichko, koeto
stawa w psihichnia u emocionalnia swiat na choweka reflektira warhu powedenieto
mu, Taka pri izuchawaneto na tranzkciite, tranzakcionnite analitici sa sposobni
da razberat patishtata i prichinite na chowesh koto powedenie i da mu pomognat
da spre da igrae, da oswobodi jiwota si ot zawiwsimostta na szenaria i da
poluchi ot jiwota, kolkoto moje poweche.
TRAGICHEN I BANALEN SCENARII. Njakoi scenarii sa
tragichni i niakoi sa banalni. Tragichnite scenarii sa silno dranatichni –
zawisimost ot narkotici, samoubiistwo, “dushewna bolest”. Banalen ili
gradinski wid scenarii sa po-malko dramatichni, no po-chesto sreshtani i twarde
razpostraneni. Te sa melodramata na ejednewieto. Obiknoweno, te powliiawat na
golemi podgrupi ot hora – maje, jeni, grupi obedineni po rasow priznak,
mladeji. Horata ot tezi podgrupi sa opredeleni da jiweiat po predwaritelno
ustanowen nachin: w minaloto se predpolagashe, che za jenite e harakterna
po-goliama emocionalna zawisimost kym semejstwoto i niamaha razreshenie da
badat logichni, silni i nezawisimi; za majete se predpolagashe, che triabwa da
bydat logichni, silni, da pecheliat sredstwa za prehranata, da badat kato
decata slabi, nujdaeshti se ot griji, otworeni za obich. Banalniat scenarii bi
se razwil taka: otiwame ot losho kam po-losho, nikoga niama zabawa, winagi si w
zadajnenija ili se grijish za drugite kato prenebregwash sebe si.
Prinadlejashtite kam dadeni nacionalnosti i rasi se predpolaga da sa umni ili
glupawi, chestni ili nechestni, dobri sportisti ili bezrazsadni, hladni i t.n.
njakoi kulturi nalagat iziskwaniia decata da se sastezawat, pri koeto te
sreshtat zatrudneniia da satrudnichat, kakto i da jiweiat sawmestno s drugi
hora. Drugi kulturi pridawat po-goliamo znachenie na satrudnichestwoto, koeto
kara po-golemite indiwidualisti da se chuwstwat ne – OK. Tezi kulturalni
szenarii mogat da powliiat celi populacii kato gi nasochat po mnogo opasen pat.
REKET. Edin ot aspektite na scenariia e
ekzistencialnoto razplashtane w kraia na igrata, tezi natrupani otricatelni
emocii, koito mogat da se otprishtiat i dowedat do emocionalen sriw. Wsiako
ekzistencialno razplashtane ot kraia na edna igra se natrupwa za da mojee
ewentualno da preizwika predopredeleniia ot scenariia izhod. Niakoi hora
kolekcionirat gnewni chuwstwa, za kooito namirat oprawdanie w razwoda. Drugi
natrupwat tajni podtiskashti chuwstwa, wodeshti kam samoubiistwo. Towa, che te
sami sazdawat suituacii koito predizwikwat negatiwnite chuwstwa ot tehniia
scenarien izbor se naricha tehen emocionalen reket.
RAZRESHENIE, ZASHTITAWANE, POTENCIAL. Razresenieto
emnogo wajna chast ot Tranzakcionnia analiz. towa e situaciiata, pri kojato
obuchawashtiiat ili terapewtat kazwat: “T i mojesh da prawish, towa, koeto
twoite roditeli ili drugi hora sa ti kazwali, che e greshno” ili “Ne
e nujno da prodaljawash da se pridarjash kam towa, koeto si reshil kato dete.
Napr., chowek, kojto sega e mnogo sramejliw i winagi mu e kazwano: “Nedej
da molish za nishto”, to sega moje da si dade razreshenie da poiska towa,
ot koeto se nujdae. “Pomoli za laski, ti gi zaslujawash”. Kogato
chowek si dawa razreshenie i tragwa sreshtu roditelskite i socialni zabrani,
negowoto Dete e sklonno lesno da se plashi. Zatowa i podkrepata e mnogo wajna
chast ot promianata. Podkrepata se dawa ili predlaga to uchitel ili terapewt,
kato nai-podhodiashta, za tozi koito iska da promeni swoia scenarii e pomoshta
ot grupata. Terapewtat ili grupata dawat podkrepa kato kazwat: “Ne se
trewoji, wsichko sht bade mnogo dobre. nie shte sme zad teb i shte se grijim za
teb, kogato si uplashen”. Razreshenieto i podkrepata uwelichawat
terapewtichnia potensial na Tranzakcionnia analiz, s wkliuchwaneto na
Obgrijwashtia Roditel w situaciata. Towa, che terapewtat izpolzwa swoia Roditel
i Dete /kogato e nujna zakachka po wreme na terapiata/ prawi tranzakcionniia
analitik po-efektiwen, ot tozi profesionalist, kojto izpolzwa samo edna treta
ot swojata lichnost, obshtuwajki s klientite, izpolzwajki samo swoja Wazrasten.
DOGOWOR. TA terapewtat raboti na osnowanie na dogowor
mejdu nego I klienta. Towa e dogoworenost za specifichnoto reshenie na
jelaniata na klienta. Tipichni kontrakti sa “Da preodoleia
depresiata”, “Da se oswobodia ot glawobolieto”, “Da spra da
pia”, “Da imam snosen jiwot”, “Da postigna dobri
ocenki”. “Winagi stremej kam warha” e wodeshta cel na
Tranzakcionnia analiz i tipichen kontrakt pri prodaljitelna terapia. Chesti
kontrakti za kratko za kratko wreme sa otnasiashti se do domakinstwoto, za
trezwenost, “ne – samoubiistwo”, pomagashti na klientite da
postignat osnowni dogoworni celi. Tai kato horata se rajdat OK ima smisal,
chrez kompetentna pomosht, te da postignat otnowo swoiata parwonachalna
OK-pozicia. Wazmojnostta da bade OK se ochakwa ot wsiaka lichnost, gotowa da
izleze ot zabranite na jiznenia scenarii. Tranzakcionnite analitici znaiat, che
pri dogowori s iasno izkazana cel, efektiwnoto analizirane, tranzakciite, pri
moshtno razreshenie na horata za promiana i sashtewremenno, predpazwane ot
tehnite strahowe e wazmojno wseki da ima shans da e shtastliw, obichan i
realiziran.
top of page |
